Susan Hiller (1940–2019), brytyjska artystka urodzona w Stanach Zjednoczonych, należała do najbardziej wpływowych twórczyń swojego pokolenia. Przez ponad pięć dekad zajmowała się tym, co leży na obrzeżach codziennego doświadczenia: zapomnianymi obrazami i historiami, zjawiskami marginalnymi, językami, wierzeniami i śladami zbiorowej pamięci. Jej praktyka opierała się na kolekcjonowaniu artefaktów kultury i umieszczaniu ich w nowych kontekstach, co zaowocowało twórczością obejmującą fotografię, malarstwo, film, dźwięk i instalację. Zgubione, znalezione to pierwsza w Polsce instytucjonalna wystawa przekrojowa jej prac.

Hiller porzuciła antropologię dla sztuki. Zamiast badać inne kultury z pozycji rzekomo obiektywnego obserwatora, postanowiła eksplorować własną kulturę od środka. Gromadziła materiały zwykle pomijane lub zapominane, pochodzące ze sklepów z upominkami, stanowisk archeologicznych, tabloidów, kina popularnego, archiwów muzealnych, a później także z internetu. Zestawiała je w serie, listy i siatki, odsłaniając ukryte znaczenia i podważając utrwalone rozumienie „ja” oraz „rzeczywistości”. Dlatego jej twórczość nazywa się „archeologią podświadomości kulturowej”.

Wystawa rozpoczyna się od pocztówek z serii Rough Seas, tworzonych przez anonimowe pracownice (1976–2015). Następnie prezentowane jest wideo Wild Talents (1997), zamówione przez warszawską Galerię Foksal, poświęcone fascynacji zjawiskami nadprzyrodzonymi i postrzeganej jako destrukcyjna sile młodości. Dwie kolejne prace dotyczą znikania i nieobecności: The J. Street Project (Index), instalacja z fotografii tablic drogowych w Niemczech z przedrostkiem „Juden”, oraz Lost and Found (2016), od której pochodzi tytuł wystawy, czyli montaż nagrań w językach wymarłych, zagrożonych i zrekonstruowanych. Całość zamyka interaktywna instalacja Die gedanken sind frei (2012), złożona ze 100 piosenek o sprawiedliwości, oporze, wysiedleniach i wolności.

Prace te oferują różnorodne doświadczenia, od medytacyjnych po ekstatyczne, zachęcają do spojrzenia na siebie oraz świat z nową ciekawością, wyobraźnią i krytycyzmem.

Kurator: Andrew Price
Tekst: na podstawie materiałów prasowych Zachęty Narodowej Galerii Sztuki