Literatura i sztuka obozowa oraz świadectwa poobozowe byłych więźniów obozów koncentracyjnych są szczególnym przykładem zapisu traumy zniewolenia i terroru II wojny światowej. Stanowią również dowód na znaczenie sztuki w poszukiwaniu uzdrowienia ze skutków doświadczenia obejmującego doznania fizyczne i psychologiczne, równocześnie zindywidualizowanego i pokoleniowego, nie znajdującego żadnego punktu odniesienia, niemożliwego do ostatecznego zdefiniowania. Przykłady twórczości byłych więźniów świadczą o wieloletnich próbach ujęcia powracających wspomnień w adekwatną formę graficzną czy werbalną. Autorzy podejmowali ten trud z poczucia odpowiedzialności za podtrzymywanie pamięci o ofiarach nazistowskiego systemu wyniszczania wrogów III Rzeszy, przekazanie jej kolejnym pokoleniom, ale również z potrzeby odnalezienia sensu własnego cierpienia.
Motywem przewodnim wystawy Ciężar ocalenia jest zapis literacki i plastyczny wspomnień o doświadczeniu przekraczającym możliwości ludzkiego organizmu. Centrum uwagi stanowią tu narracje pamięci emocjonalnej, najsilniej utrwalonej w ciele, związanej z doznaniami zmysłowymi. Za sensorycznym kluczem doboru obiektów podążają wywiedzione z tematyki dzieł narzędzia akustyczne, zapachowe, wizualne i dotykowe. Pierwsza część ekspozycji poświęcona jest definicji narratora prezentowanej twórczości. Cechą szczególną literatury obozowej jest narracja pierwszoosobowa rozszczepiona na epizody w liczbie pojedynczej, z dominującym „ja”, oraz obszerne fragmenty opisujące bohatera zbiorowego, „my”. Zagadnienie to odzwierciedla na wystawie pomieszczenie płynnie przechodzące od autoportretów i prywatnej korespondencji z obozów koncentracyjnych do masowo tworzonych portretów zbiorowych i „mrowisk” ludzkich. Temat tożsamości i braku intymności zamyka przestrzeń poświęcona karnej izolacji więźnia oraz jego percepcji własnego ciała. Kolejne części prowadzą przez pamięć o dźwiękach otoczenia i muzyki obozowej, o wrażeniach kinetycznych związanych z kontaktem ciała z narzędziami pracy, przedmiotami codziennego użytku, infrastrukturą lagru, indywidualnym doświadczeniu głodu, choroby i warunków atmosferycznych. Centralne miejsce na ekspozycji zajmują, pojawiające się powszechnie w opisach i malarstwie byłych więźniów, bodźce wizualne, pejzaże łączone metaforycznie z niewolą i tęsknotą za pięknem. Dzieła sztuki i fragmenty literackie dopełnione są obiektami historycznymi. Materialność obozu koncentracyjnego wyraźna w treści i strukturze dzieł plastycznych wybrzmiewa równie silnie w fenomenie narracji Józefa Szajny zapisanej na setkach jednorazowych serwetek prezentowanych w ostatniej części wystawy. Artysta zgromadził sumę przemyśleń poświęconych najistotniejszym wartościom humanistycznym i intymnych wspomnień w formie dzieła o niezwykle kruchej formie, luźnej strukturze i niepoliczalnego z uwagi na rozproszenie jego poszczególnych elementów.
Przez kolejne części ekspozycji prowadzi audioprzewodnik z fragmentami wspomnień Wiesława Kielara, Mariana Kołodzieja, Jerzego Adama Brandhubera, Józefa Szajny, Bogdana Kolasińskiego, Victora Frankla, Marii Zarębińskiej- Broniewskiej, Heleny Dunicz- Niwińskiej, Tadeusza Borowskiego.
Scenariusz wystawy zainspirowała lektura niepublikowanych prywatnych zapisków Józefa Szajny. Trzonem ekspozycji są nieupubliczniane dotąd rękopisy i korespondujące z ich treścią rysunki, kolaże i projekty scenograficzne Szajny. Wymienione dzieła wchodzą w dialog z podobnymi głosami wielu innych byłych więźniów, m.in. Mariana Kołodzieja, Jerzego Adama Brandhubera, Mieczysława Kościelniaka, Krystyny Żywulskiej, Franciszka Stryja.
Kuratorka: Magdalena Kędzierska
Wystawa prezentowana w Galerii Spichlerz
Źródło: materiały prasowe Muzeum Śląskiego
