Lalka – niewinna zabawka, teatralny rekwizyt, mechanizm, robot, a może przedmiot magiczny? Dziewięćdziesiąt lat po powstaniu dzieło Hansa Bellmera (1902-1975) pozostaje jednym z najbardziej niepokojących obiektów sztuki XX wieku. Jego historia prowadzi nie tylko do Berlina i Paryża, lecz także na Górny Śląsk, do Carlsruhe (dzisiejszej wsi Pokój w powiecie namysłowskim), gdzie artysta pracował nad swoim projektem.

Powstała z drewna, metalu, papier mâché, gipsu i tkanin Lalka nie była dla Bellmera dziełem samym w sobie, lecz narzędziem, którego właściwym miejscem istnienia miała stać się fotografia. Po raz pierwszy artysta zaprezentował ją w publikacji Die Puppe (1934), a następnie w Les Jeux de la Poupée (Gry Lalki). Fotografie do drugiej książki powstawały w Carlsruhe w latach 1935–1937. Publikacja ukazała się w Paryżu dopiero w 1949 roku, w limitowanym nakładzie 142 egzemplarzy. Piętnaście ręcznie barwionych fotografii Bellmera zestawiono z wierszami Paula Éluarda, tworząc niezwykły dialog obrazu i słowa.

Twórczość Bellmera wyrastała z niepokojów nowoczesności, doświadczeń I wojny światowej oraz przemian społecznych i politycznych. Artysta sprzeciwiał się nazistowskiemu kultowi idealnego ciała, czerpiąc inspiracje z ekspresjonizmu, dadaizmu, Nowej Rzeczowości i surrealizmu. W jego pracach ciało staje się przestrzenią manipulacji, pożądania i przemocy, a granica między człowiekiem a sztucznym wizerunkiem ulega zatarciu.

Centralne miejsce wystawy zajmuje sześć ręcznie barwionych fotografii z Gier Lalki, najnowszych nabytków Muzeum Historii Katowic. Cztery z nich zakupiono dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kolekcje Sztuki Współczesnej 2026. Ekspozycję uzupełnia egzemplarz książki ze szwajcarskiej kolekcji Marco Witziga.

Wystawie towarzyszą wykłady poświęcone Bellmerowi, jego związkom z Katowicami, historii Lalki i surrealizmu oraz spacer śladami artysty po Katowicach.

Kuratorka: Natalia Kruszyna

Tekst: na podstawie materiałów prasowych Muzeum Historii Katowic