Pierwszy konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską został zorganizowany 21 grudnia 1937 roku z inicjatywy dr. Jerzego Dobrzyckiego. Wybuch II wojny światowej przerwał organizację konkursów na 6 lat. Wznowiono je w 1945 roku, a od 1946 to Muzeum Historyczne Miasta Krakowa jest organizatorem konkursów szopek krakowskich. Odtąd na czele jury konkursowego stoi dyrektor Muzeum Krakowa.
Konkurs wzmacnia tradycję szopkarstwa krakowskiego, motywuje do rozwoju rzemiosła oraz do twórczej konkurencji. Dzięki niemu powstał nowy rodzaj szopki krakowskiej – szopki przygotowywanej specjalnie na konkurs (z zachowaniem jej tradycyjnej formy). Odbywa się on w pierwszy czwartek grudnia, a twórcy szopek od rana przynoszą swoje dzieła na krakowski Rynek Główny i ustawiają na stopniach pomnika Adama Mickiewicza. W tym dniu jury ocenia szopki, a nagrody rozdawane są w niedzielę po konkursie. Wtedy też zostaje otwarta wystawa pokonkursowa szopek krakowskich, którą można oglądać przez prawie trzy miesiące w Muzeum Krakowa w Pałacu Krzysztofory. Każdego roku po zakończeniu wystawy Muzeum kupuje najpiękniejsze szopki, wzbogacając swoje zbiory. Są one potem prezentowane na wystawach w kraju i za granicą.
Podczas konkursu i na wystawie podziwiamy przede wszystkim szopki, nie zawsze doceniając ich twórców. A to właśnie im zawdzięcza się trwanie i rozwój tej wyjątkowej tradycji. Szopkarki i szopkarze nie tylko tworzą unikatowe dzieła, ale też uczą i zachęcają innych do budowania szopek, przyczyniając się do przekazywania i zachowania szopkarstwa krakowskiego. Szczególnie ważny jest rozwój szopkarskiego fachu w rodzinach, często przekazywany z pokolenia na pokolenie – tak powstają szopkarskie rody. Najdłużej trwające rody szopkarskie to: Dłużniewscy, Gillertowie, Głuchowie, Markowscy, Ożogowie, Paczyńscy-Czyżowie, a także bracia Freibergowie, bracia Madejowie, rodzeństwo Delkowskich-Koniecznych i Zarzyckich.
To właśnie dzięki szopkarzom – depozytariuszom tradycji szopkarstwa – przy wsparciu Muzeum Krakowa szopkarstwo zostało wpisane w 2014 roku na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a w 2018 – jako pierwsze zjawisko z Polski – na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.
Dlatego też na obecnej wystawie pokonkursowej szopek krakowskich to właśnie wizerunki szopkarzy wprowadzają nas do sal wystawowych, gdzie można oglądać dzieła wykonane przez wielu z tych twórców.
W tym roku 4 grudnia 2025 r. szopkarze przynieśli swoje prace na Rynek Główny, gdzie można było podziwiać je do godziny 12.00. Po hejnale krakowskim o godz. 12.00 twórcy przynieśli swoje dzieła do Pałacu Krzysztofory, gdzie zostaną ocenione przez Jury, składające się m.in. z historyków, etnografów, historyków sztuki, architektów i plastyków.
Kuratorka: Małgorzata Niechaj
Źródło: materiały prasowe Muzeum Krakowa
